راهنمای انتخاب لنز عینک

لنزی که برای عینک طبی خود انتخاب می‌کنید، از فریم آن مهم‌تر بوده و غالبا تعیین‌کننده‌ی راحتی شما با عینک‌تان خواهد بود. انتخاب و خرید لنز عینک کار ساده‌ای نیست و بسیاری از مشتریان به علت وجود انواع لنزها، ویژگی‌ها و پوشش‌های آن‌ها، هنگام خرید دچار سردرگمی می‌شوند. این نوشته راهنمای انتخاب لنز عینک طبی خواهد بود که اطلاعات مفیدی راجع به سایر لنزها از جمله لنز عینک‌های آفتابی در اختیارتان قرار می‌دهد.

وقتی که شما عینک می‌خرید، فریم آن از لحاظ ظاهر و راحتی اهمیت دارد. اما لنز عینک در چهار عامل ظاهر، راحتی، دید و ایمنی موثر است. اشتباهی که بسیاری از افراد هنگام خرید عینک دچار می‌شوند این است که وقت زیادی روی بررسی و انتخاب لنز عینک‌ها نمی‌گذارند و بیشتر در انتخاب فریم وسواس به خرج می‌دهند. اطلاعاتی که در ادامه می‌آید، برای تمام درجه‌ی چشم لنزها، دوربینی، نزدیک‌بینی و آستیگماتیسم صادق است.

هندسه‌ی لنزها برحسب نوع ضعف چشم

نوع ایراد دید و بینایی، تعیین‌کننده‌ی شکل هندسی لنز است. به عنوان مثال لنزهای مقعر یا کاو که به سمت داخل انحنا دارند برای رفع ایراد نزدیک‌بینی بکار می‌روند. در حالی که لنزهای محدب یا کوژ که به سمت بیرون انحنا دارند برای رفع ایراد دوربینی استفاده می‌شود. برای تصحیح آستیگماتیسم که به علت اعوجاج در شکل قرنیه ایجاد می‌شوند، از لنز استوانه‌ای‌شکل غالبا استفاده می‌شود. به عبارت دیگر طبق شکل‌های زیر، عینک وسیله‌ای است که پرتوهای نور را به درستی روی شبکیه متمرکز می‌کند.

 انواع جنس لنز عینک‌ها

۱- لنزهای شیشه‌ای (Glass Lenses): در گذشته تمام لنز عینک‌های طبی از جنس شیشه بوده‌اند. گرچه این لنزها از لحاظ اپتیک و نورشناسی بهترین هستند اما سنگین بوده و به سادگی ممکن است بشکنند و ممکن است به چشم آسیب وارد شود. بنابراین دلایل امروزه دیگر چندان از لنزهای شیشه‌ای استفاده نمی‌کنند.

۲- لنزهای پلاستیکی (Plastic Lenses): در سال ۱۹۴۷، کمپانی لنز آرمورلایت در کالیفرنیا اولین لنزهای پلاستیکی سبک‌وزن عینک را معرفی کرد. این لنزها از پلاستیک پلیمری به نام CR-39 ساخته شده‌بودند. به علت وزن سبک (تقریبا نصف وزن لنز شیشه‌آی معادل)، قیمت کمتر و کیفیت بالای اپتیکال، CR-39 همچنان ماده‌ی محبوبی برای لنزهای عینک است.

۳- لنز‌های پلی‌کربنات (Polycarbonate Lenses): در اوایل دهه‌ی ۱۹۷۰، شرکت ژنتکس اولین لنز پلی‌کربنات برای ایمنی بیشتر عینک‌ها ارائه داد. کمی بعدتر در دهه‌ی ۱۹۸۰، لنزهای پلی‌کربنات بسیار محبوب شدند و تا امروزه مورد استفاده‌اند. این ماده در حالت اولیه برای قسمت چشمی کلاه ایمنی مورد استفاده در نیروی هوایی و به عنوان شیشه‌ی ضدگلوله برای بانک‌ها و سایر کاربردهای ایمنی ساخته شده‌بود. پلی‌کربنات بسیار سبک‌تر و مشخصا بسیار مقاوم‌تر در برابر ضربه نسبت به پلاستیک CR-39 است و ماده‌ی مورد ترجیح برای عینک کودکان، شیشه‌های ایمنی و عینک‌های ورزشی است. لنزهای پلی‌کربنات همچنین خاصیت محافظت اشعه‌ی فرابنفش در درون خود دارند.

۴- لنزهای پلاستیکی شاخص‌بالا (High-Index Plastic Lenses): در ۲۰ سال گذشته، در پاسخ به نیاز نازک‌تر و سبک‌تر بودن لنزها، برخی از تولیدکنندگان لنزهای پلاستیکی شاخص‌بالا ارائه داده‌اند که این لنزها دارای ضریب شکست بیشتر (به قسمت اول بخش زیر مراجعه کنید) و چگالی کمتری نسبت به CR-39 هستند. بنابراین برای چشم‌های ضعیف‌تر حتما توصیه می‌شود از این لنزها استفاده شود تا مانند گذشته مجبور نباشند از لنزهای ضخیم استفاده کنند.

۵- لنزهای تریوکس (Trivex Lenses):  این نوع لنزها، لنزهای عینک سبک‌وزن جدیدتری هستند که خواص مقاوم در برابر ضربه مانند لنزهای پلی‌کربنات دارند که توسط صنایع PPG در سال ۲۰۰۱ برای لنز عینک معرفی شدند. مزیت و برتری این لنزها نسبت به سایر لنزها، عدد ابه (به قسمت دوم بخش زیر مراجعه کنید) این لنزهاست که تصحیح بینایی بهتری را برای برخی از افراد نسبت به لنزهای پلی‌کربنات ارائه می‌دهند.

ویژگی‌های فنی لنزها

۱- ضریب شکست (Index of Refraction): شاخص انکسار یا ضریب شکست ماده‌ی لنز عینک، عددی است که نشان می‌دهد به طور بهینه ماده چه مقدار نور را می‌شکند (یا خم می‌کند) و در واقع وابسته به سرعت عبور نور از آن ماده است. به طور مشخص ضریب شکست نسبت سرعت نور در خلأ به سرعت نور در آن ماده است.

هرچه این عدد برای ماده‌ای بیشتر باشد، نور در آن ماده کندتر حرکت می‌کند و در نتیجه پرتوی نور به مقدار بیشتری می‌شکند (یا خم می‌شود). بنابراین با بیشتربودن این ضریب، ماده‌ی لنز کمتری نیاز است تا نور را به همان درجه‌ای خم کند، که لنزی با ضریب شکست کمتر خم می‌کند. در نتیجه برای یک درجه لنز عینک، لنز ساخته‌شده از ماده با ضریب شکست بالاتر، نازک‌تر از لنز ساخته‌شده از ماده با ضریب شکست پایین‌تر خواهد بود. در جدول ذیل قسمت بعد، ضریب شکست مواد مختلف مورد استفاده در لنزها بیان شده‌است.

۲- عدد ابه (Abbe Number): عدد ابه یک ماده‌ی لنز، یک مقدار قابل مشاهده و اندازه‌گیری است از مقداری که یک لنز طول موج‌های مختلف نور را هنگام عبور از لنز متفرق یا پراکنده می‌کند. لنزهایی که عدد پراکندگی پایین‌تری دارند، پراکندگی بیشتری ایجاد می‌کنند و باعث ابیراهی رنگی می‌شود که یک خطای قابل‌دید اپتیکال بوده و هاله‌های رنگی در اطراف اشیا و به خصوص اجسام نورانی ایجاد می‌کند.

در لنزهایی که عدد ابه کمتری دارند وقتی از لبه‌های لنز نگاه‌کنید، ابیراهی رنگی را بیشتر ملاحظه خواهیدکرد.  بنابراین سعی کنید لنزهایی را انتخاب کنید که عدد ابه بالاتری داشته‌باشند. لنزهای شیشه‌ای بیشترین و لنزهای پلی‌کربنات کمترین عدد ابه را دارند. نام عدد ابه از نام فیزیکدانی آلمانی به نام ارنست ابه که این خاصیت را کشف کرده، گرفته شده‌است. در جدول زیر مقایسه‌ی بین ضریب شکست و عدد ابه را برای مواد مختلف مشاهده می‌کنید.

۳- طراحی غیرکروی (Aspheric Design): طراحی غیرکروی لنزها بدین صورت است که لنز از درجات متغیر خم روی سطحش ایجاد شده و باعث می‌شود بتوان لنزهای نازک‌تر و هموارتر نسبت به لنزهای کروی ساخت و کاربردهای بیشتری را برای لنزها ایجاد کرد. از آنجایی که این لنزها هموارتر از لنزهای کروی هستند، بنابراین درشت‌نمایی ناخواسته‌ی کمتری از چشم پوشنده‌ی عینک ایجاد می‌کنند که در ایجاد ظاهر مناسب‌تری موثر است. در برخی مواقع لنزهای غیرکروی وضوح بیشتری در نواحی دور لنز ایجاد می‌کنند. بسیاری از لنزهای پلاستیکی شاخص بالا، به صورت غیرکروی طراحی می‌شوند تا ظاهر و کاربرد اپتیکی بهینه‌تری ارائه دهند. در مورد لنزهای پلی‌کربنات و پلاستیکی، طراحی غیرکروی باعث افزایش قیمت لنز می‌شوند.

۴- حداقل ضخامت مرکز یا لبه‌ی لنز (Minimum Center Thickness or Edge Thickness): طبق استانداردهای تعیین‌شده برای ضدضربه‌بودن لنزها، محدودیت‌هایی برای نازک‌تراشیدن لنزها مشخص شده‌است. در لنزهای مقعر که برای تصحیح نزدیک‌بینی بکار می‌روند، نازک‌ترین قسمت لنز مرکز اپتیکی آن نام دارد و تقریبا در وسط لنز قرار گرفته‌است. در حالی که در لنزهای محدب که برای تصحیح دور‌بینی بکار می‌روند، نازک‌ترین ناحیه از لنز در لبه‌های آن واقع است. طبق استاندارد مقاومت در برابر ضربه FDA، لنزهای پلی‌کربنات و تریوکس باید دارای حداقل ضخامت مرکز یا لبه‌ی لنز برابر با mm 1.0 داشته باشند. در حالی که لنزهای ساخته‌شده از سایر مواد باید دارای حداقل ضخامت بیشتری باشند تا این استاندارد را پاس کنند.

اندازه و شکل فریم هم در ضخامت لنز موثر است، بخصوص هنگامی که درجه‌ی چشم شما بالا باشد. انتخاب فریم کوچک‌تر که مرکز لنز تقریبا در وسط هر چشمی آن قرار گیرد، می‌تواند ضخامت و وزن لنزهای شما را بدون توجه به جنس لنز کاهش دهد. به صورت کلی، نازک‌ترین لنزها برای درجه‌ی چشم شما، لنزهای غیرکروی است که از پلاستیک شاخص بالا ساخته‌شده و بر روی یک فریم کوچک‌تر خواهد نشست.

انواع پوشش و رفتار لنزها

۱- رفتار فتوکرومیک (Photochromic Treatment): این رفتار لنز را قادر می‌سازد که به صورت خودکار در پاسخ به اشعه‌ی ماورای بنفش نور خورشید و طیف آبی نور که پرانرژی است، تیره شود و سپس به سرعت این تیرگی رفع شود وقتی که در محیط نور داخل خانه قرار می‌گیرد. لنزهای فتوکرومیک برای تمام مواد لنزها و طراحی‌ها موجود است. این لنزها در ماشین تیره نمی‌شوند چون شیشه‌ی جلوی ماشین‌ها غالبا اشعه‌ی فرابنفش را مسدود می‌کند.

۲- رفتار پلاریزه (Polarized Treatment): نور بازتاب‌شده از آب یا سطوح هموار می‌تواند درخشندگی ناخواسته‌ای را ایجاد کند. لنزهای پلاریزه دارای فیلترهای شیار‌شیار ظریفی هستند که می‌تواند این نورهای بازتاب‌یافته از پرتوی خورشید از سطوحی چون آب، برف و سطوح هموار را کاهش دهد که برای کاربردهایی چون رانندگی و ورزش مفید هستند. این لنزها تصویر کریستالی مایع روی داشبورد ماشین‌ها را محو می‌کند.

۳- رفتار انسداد اشعه‌ی فرابنفش (UV-blocking Treatment): در معرض اشعه‌ی مضر فرابنفش خورشید قرارگرفتن در درازمدت طی عمر یک فرد، باعث ایجاد مشکلات چشمی وابسته به سن مانند آب مروارید و لکه‌ی خالدار می‌شود. بر این اساس، افراد باید از چشم خود در مقابل این اشعه از ابتدای کودکی خود، محافظت کنند. لنزهای پلی‌کربنات و تقریبا تمام لنزهای پلاستیکی شاخص بالا محافظت صددرصدی در مقابل اشعه‌ی فرابنفش به صورت ذاتی براساس خواص جذب‌کنندگی ماده‌ی لنز دارند. اما اگر لنز پلاستیکی CR-39 استفاده می‌کنید، این لنزها نیاز به یک پوشش اضافه‌ی محافظ در برابر اشعه‌ی فرابنفش دارند.

۴- پوشش‌های ضدبازتاب (Anti-reflective Coating): پوشش ضدبازتاب، بازتاب‌های نور را که موجب کاهش کنتراست و وضوح تصویر به خصوص در شب می‌شود، کاهش می‌دهد. این پوشش باعث می‌شود که لنز عینک تقریبا نامرئی شود و دیگران نیز از بازتاب نور از لنز عینک شما، اذیت نخواهند شد. این پوشش در هنگام عکس‌گرفتن از شما، درخشندگی را از لنز عینک شما کاهش می‌دهد. از آنجایی که لنزهای پلاستیکی شاخص‌بالا ضریب شکست بالاتری دارند، نور بیشتری را بازتاب می‌دهند پس نیاز بیشتری به پوشش ضدبازتاب دارند.

۵- پوشش‌های ضدخش (Anti-scratch Coating): پوششی است که روی لنزها اعمال می‌شود و از ایجاد خش روی لنز جلوگیری می‌کند. این پوشش‌ها گرچه محافظت ۱۰۰ درصدی در مقابل ایجاد خش نخواهند کرد، اما از ایجاد بسیاری از خش‌های ریز که به سادگی روی لنزهای عادی می‌افتد، جلوگیری می‌کند. امروزه بسیاری از لنزها این خاصیت را به صورت ذاتی دارند.

۶- پوشش آینه‌ای (Mirror Coating): اگر شما ظاهری آینه‌ای‌شکل برای لنزتان بپسندید و بخواهید چشمتان از پشت لنز مشخص نباشد، پوشش آینه‌ای را باید برای لنز انتخاب کنید. این پوشش در رنگ‌های مختلف نقره‌ای، طلایی و آبی وجود دارد.

۷- لنز‌های رنگی (Tinted lenses): گاهی رنگی بودن لنز، فوایدی برای دید خواهد داشت. به عنوان مثال لنز زرد رنگ، کانتراست را افزایش می‌دهد اما لنز خاکستری موجب تغییر رنگ ادراک‌شده می‌شود. یک رنگ ملایم برای لنز، همچنین نشانه‌های مسن‌شدن اطراف چشم را پنهان می‌کند

چند دید بودن لنزها

۱- لنز تک‌دید (Single Vision Lens): لنز تک‌دید برای حالتی است که تصحیح یک ایراد خاص برای کل میدان‌دید دور، میانه و نزدیک نیاز باشد. لنز تک‌دید یک نقطه‌ی کانونی برای کل سطح لنز دارد.

۲- لنز دودید (Bifocal Lens): در لنزهای دودید، بخش بالایی لنز معمولا برای دید دور بکار می‌رود در حالی که بخش پایین لنز برای دید نزدیک کاربرد دارد. معمولا بین این دو ناحیه با خطی روی لنز جدا شده‌است. این لنزها بیشتر برای افراد بالای ۴۰ سال تجویز می‌شود که توانایی فوکوس چشم‌شان براساس پیرچشمی کاهش یافته‌است. پیرچشمی یک ضعف چشم است که وابسته به سن فرد بوده و عدسی چشم در این حالت ضعیف شده و توانایی متمرکزکردن نور توسط آن به طور کلی کاهش می‌یابد.

۳- لنز سه‌دید (Trifocal Lens): لنز سه‌دید شبیه لنزهای دودید بوده با این تفاوت که در آن، دو ناحیه‌ی کانونی لنز توسط یک ناحیه‌ی میانی با اصلاح فوکوس میانه جدا می‌شود. این ناحیه‌ی میانی، برای بینایی در فاصله متوسط در حد فاصله‌ی کامپیوتر تا چشم یا فاصله‌ی قابل دسترسی با دست بکار می‌رود. روی این لنز دو خط وجود دارد که سه بخش را از هم جداکرده‌است.

۴- لنز تصاعدی/فاصله‌کانونی‌متغیر (Progressive/Varifocal Lenses): لنزهای تصاعدی یا فاصله‌کانونی‌متغیر یک تغییر هموار از تصحیح دید دور تا نزدیک ارائه می‌دهد و خطوط روی بخش‌های مختلف لنز را حذف می‌کند. بنابراین با استفاده از این لنزها دید واضحی در تمام فاصله‌ها از جمله‌ی فاصله‌ی متوسط بدست می‌آید.

آناتومی

آناتومی توصیف یا تشریح یک ساختار است، از راه جدا کردن تکه‌های مختلفی که بر هم سوار شده و آن ساختار را ساخته‌اند. واژه آناتومی anatomy از ترکیب پیشوند ana به معنای up (به مفهوم بر بالای هم سوار شده و ساخته شده و کالبد) با واژه یونانی temnenin به معنای (بریدن و قطعه قطعه کردن) بدست آمده است. و همان مفهوم از هم جدا کردن، اجزای یک کالبد را می‌دهد. آناتومی (کالبد شناسی) انسان human anantomy عبارتست از مطالعه ساختارهایی که تن (کالبد) انسان را تشکیل می‌دهند.

مقدمه

در بیان آناتومی گفته می‌شود که مطالعه ساختار بدن انسان است. البته بیشتر آناتومیستها این را قبول ندارند چرا که آنان بیان می‌کنند این تعریف بدون در نظر گرفتن اعمال مربوط به قسمتهای مختلف بدن است. بنابراین معنی دقیق آناتومی عبارتست از مطالعه ساختمان بدن و ربط آن به اعمال قسمتهای مختلف آن ساختمان. در بررسی آناتومی ، چنانچه بررسی با چشم غیر مسلح صورت گیرد آن را کالبد شناسی درشت بین (macroanatomy) گویند.
با کمک میکروسکوپ انجام گیرد، آن را کالبد شناسی ریزبین (microanatomy) یا بافت شناسی (histology) گویند. بالاخره شناسایی بدن انسان در دوره جنینی ، جنین شناسی یا رویان شناسی embryology نامیده می‌ شود. ولی واژه آناتومی یا کالبد شناسی ، در زبان فارسی ، بیشتر بیان کننده همان ماکروآناتومی است. بررسی عملی بدن انسان که روی جسد انجام می‌گیرد، کالبد شکافی یا تشریح خوانده می‌شود.

تاریخچه

اولین مطالعات مربوط به آناتومی ، توسط وسالیوس که یک آناتومیست فلمنگی قرن شانزدهم می‌باشد صورت گرفت. او توانست طرحهایی از قسمتهای مختلف بدن ، با چشم غیر مسلح رسم کند.

انواع آناتومی

امروزه آناتومی با یک صفت استفاده می‌شود که شاخه خاصی از آناتومی را بیان می‌کند.
آناتومی عملی: بطور معمول از شناخت و درمان کلینیکی استفاده می‌شود مثل استفاده از علم آناتومی در اجرای یک آزمایش فیزیکی بر روی بدن.

• آناتومی کلینیکی: مطالعه آناتومی وابسته به عمل دارو.
• آناتومی مقایسه‌ای: مطالعه آناتومی ارگانیسمهای مختلف با کشیدن شباهتها و تفاوتها در رابطه با ساختار و عملکرد.
• آناتومی عرضی: آناتومی‌ای که بدن را در خلاف جهت طرح بدن بررسی می‌کند.
• آناتومی تکامل: مطالعه فرایندهای زیستی از لقاح تا تشکیل یک انسان بالغ. جنین شناسی نوعی از این است که بطور گسترده در رابطه با فرایندهای تکاملی که قبل از تولد اتفاق می‌افتد درگیر است.
• آناتومی ماکروسکوپیک: مطالعه آناتومی با چشم غیر مسلح بر روی برشهایی از قسمتهای مختلف بدن.
• آناتومی میکروسکوپیک: مطالعه آناتومی با استفاده از میکروسکوپ نوری ، همچنین از میکروسکوپ الکترونی اسکن کننده نیز استفاده شده و قسمتهای کوچکتر از حد سلول را مطالعه می‌کنند.
• آناتومی اعصاب: مطالعه سیستم عصبی مرکزی و محیطی.
• آناتومی رادیوگرافیک: مطالعه آناتومی براساس تکنیکهای تصویرسازی مثلا تصویر برداری ، سی تی اسکن و اولتراسونوگرافی.

• آناتومی منطقه‌ای: مطالعه آناتومی یک قسمت خاصی از بدن مثل قفسه سینه در این نوع همزمان همه سیستمهای زیستی مثل اسکلتی ، گردش خون و... و ارتباطات اعمال سیستمهای مختلف باهم و بطور همزمان در یک قسمت خاص از بدن مطالعه می‌شود.
• آناتومی سطحی: آناتومی که مطالعه بر سطح خارجی بدن دارد که بخصوص در شناسایی و درمان مشکل کلینیکی مهم می‌باشد.
• آناتومی مربوط به عمل جراحی: اجرا و مطالعه آناتومی بطوری که مربوط می‌شود به عمل جراحی که هدف آن ممکن است شناسایی یا درمان باشد.
• آناتومی سیستمیک: مطالعه آناتومی بوسیله سیستمهای زیستی مثلا سیستم ماهیچه‌ای ، اسکلتی ، گردش خون و .. در این نوع یک سیستم زیستی بطور منفرد در کل بدن مطالعه می‌شود.

کاربردهای آناتومی

• مقایسه آناتومی طبیعی یک انسان طبیعی با یک انسان بیمار و ارجاع بیماری به محل خاصی از بدن.
• بررسی کلیه مراحل تکامل از زیگوت تا انسان بالغ.
• استفاده از آناتومی در رده بندی موجودات مختلف.
• استفاده از آناتومی در تعیین جنسیت جنین و ناهنجاریهای آن در سیستمهای مختلف.

آناتومی کالبدشناسی

یک شاخه از آناتومی به نام کالبد شناسی توصیفی می‌باشد که در آن بدن انسان را از جهت دارا بودن اعمال مشخصی به دستگاههای جداگانه تقسیم می‌کنند که با همدیگر ارتباط دارند. این دستگاهها به سه دسته عمده طبقه بندی می‌شوند.

1. دستگاههای ارتباطی: دستگاههای ارتباطی عبارتند از: دستگاه حرکتی (استخوانها ، مفاصل ، عضلات)، دستگاه عصبی و دستگاه حواس.
2. دستگاههای تغذیه‌ای: این دستگاهها ، نیز شامل چند دستگاه است که عبارتند از: دستگاههای گوارش ، گردش خون ، تنفس ، ادراری و غدد مربوط به آنها.
3. دستگاههای تولید مثلی: این دستگاهها ، شامل دستگاه تناسلی مرد و زن می‌باشد که هر یک از یک عضو اصلی به نام بیضه (در مرد) و تخمدان (در زن) بوجود آمده‌اند. که سلولهای مخصوص تناسلی (اسپروماتوزوئید و اوول) را تولید می کند و نیز تعدادی مجاری و غدد وابسته که حرکات و ترکیب و رشد سلولهای مذکور را میسر می‌سازند.

اعصاب مغزی یا جمجمه ای به انگلیسی( Cranial nerves):

قسمتی از دستگاه عصبی محیطی هستند که از هسته‌های ساقه مغز منشاء می گیرند ( به جز عصب بویایی و بینایی). تعداد اعصاب مغزی، دوازده جفت است. به غیر از اعصاب بویایی و بینایی که در حقیقت قسمتی از دستگاه عصبی مرکزی هستند، بقیه آن ها همانند اعصاب نخاعی، جزئی از دستگاه عصبی محیطی به شمارمی آیند. در ارتباط با نخاع، 31 جفت عصب نخاعی از نخاع منشعب می شوند. از تفاوت‌های مهم این دو بخش دستگاه عصبی محیطی نسبت به هم، این است که در اعصاب مغزی برخلاف اعصاب نخاعی، تقسیم پیوسته و منظمی به ریشه‌های قدامی (پیشین) و خلفی (پسین) وجودندارد^. این مسئله، بیشتر به علت تکامل و پیچیده تر بودن اعصاب مغزی در مقایسه با اعصاب نخاعی است. اعصاب مغزی، عملکرد حسی خالص یا حرکتی خالص و یا عملکرد حسی-حرکتی دارند. عصب بویایی و بینایی فقط حسی هستند، درحالی که اعصاب مغزی مربوط به حرکات چشم(زوج‌های 3،4،6)، زوج 11 و زیرزبانی(عصب دوازدهم) فقط نقش حرکتی دارند. برخی از این اعصاب، همانند زوج‌های 9،7،5 و 10 مختلط(حسی-حرکتی)هستند. عصب هشتم مغز، اساساً یک عصب حسی است که در تعادل بدن نیز نقش دارد.

تعداد اعصاب مغزی دوازده جفت است که به ترتیب عبارتنداز:

1-عصب بویایی (Olfactory nerve)

2- عصب بینایی(Optic nerve)

3- عصب حرکتی چشمی(Oculomotor nerve)

4- عصب قرقره ای(Trochlear nerve)

5- عصب سه شاخه(Trigeminal nerve)

6- عصب اشتقاقی(Abducens nerve)

7- عصب چهره ای(Facial nerve)

8- عصب دهلیزی هلزونی(Vestibulocochlear nerve)

9- عصب زبانی حلقی(Glossopharyngeal nerve)

10- عصب واگ(Vagus nerve)

11- عصب فرعی(Accessory nerve)

12- عصب زیرزبانی(Hypoglossal nerve)

عصب بویایی (زوج یکم) و بینایی (زوج دوم) فاقد هسته هستند، درحالی که بقیه اعصاب مغزی دارای یک یا چند هسته می باشند.

 عصب بویایی (Olfactory nerve)

به نام زوج یکم شناخته می‌شود و همانند عصب بینایی فاقد هسته است. اطلاعات بویایی برخلاف پیام های سایر حواس، از هسته‌های تالاموس عبور نمی‌کنند. مسیر بویایی به قشر مغزیک طرفه است و هم چنین برخلاف بسیاری از راه های حسی دیگر که به طرف قشر مغز می روند، تقاطع نمی‌کنند. عصب بویایی، بسیار کوتاه است.

عصب بویایی جزیی از دستگاه بویایی می باشد که این دستگاه از قسمت های زیر تشکیل شده است:

اپی تلیوم بویایی.گیرنده‌های بویایی در این قسمت قرارمی گیرند. سلول های گیرنده‌های بویایی، فیبرهای عصب بویاییرا می سازند. این نورون ها، دوقطبی هستند و آکسون آن ها ازطریق استخوان اتمویید وارد جمجمه می شود و در نهایت به پیاز بویایی ختم می شوند.

• پیاز بویایی.
• مسیر بویایی که شامل راه بویایی و نوار بویایی است.
• نواحی قشری بویایی در نیمکره‌های مغزی.

 عصب بینایی (Optic nerve)

زوج دوم مربوط به عصب بینایی بوده که جزئی از دستگاه بینایی است. ازنظر بافت شناسی، فیبرهای عصب بینایی از لایه هشتم شبکیه به نام لایه سلول های گانگلیونمنشاء می گیرند. آکسون سلول های گانگلیون شبکیه که در لایه نهم قرارمی گیرند، عصب بینایی را می سازند. ازنظر رویان شناسی، شبکیه یک برآمدگی از مغز پیشین (قدامی) و عصب بینایی، ماده سفید مغز پیشین است^.هر عصب بینایی، در حدود یک میلیون آکسون از نوع سلولهای گانگلیون شبکیه را انتقال می دهد. بسیاری از سلول های عصب بینایی در ناحیه کیاسمای بیناییتقاطع می کنند و به طرف مقابل می روند و در طرف مقابل، راه بیناییرا ایجادمی کنند. البته بسیاری دیگر از آکسون ها بدون تقاطع، در راه بینایی همان طرف سیرمی کنند. بعد از راه بینایی، حدود 90% فیبرهای عصب بینایی به هسته زانویی خارجیتالاموس وارد می شوند و بقیه به کالیکولوس فوقانیبرجستگی فوقانی) و هسته پره تکتالمغز میانی می روند.

فیبرهایی که وارد هسته زانویی خارجی تالاموس می شوند، در تالاموس با نورون های مربوطه سیناپس می دهند و ازطریق تشعشع بیناییبه "قشر بینایی اولیه" در لوب پس سری(Occipital lobe) می روند که ناحیه 17 برودمن نامیده می شود. "قشر بینایی ارتباطی" نیز در دستگاه بینایی نقش دارد و ناحیه 18 و 19 برودمن را شامل می شود. فیبرهای "قشر بینایی ارتباطی" به برجستگی فوقانی(کالیکولوس فوقانی) می روند که می تواند به هسته‌های اعصاب مغزی 4،3 و 6 از طریق برجستگی فوقانی جهت عمل عضلات چشم اثر گذارد. این مسیر(ارتباط قشر بینایی ارتباطی با برجستگی فوقانی)در تنگ کردن مردمک به هنگام نگاه کردن به یک شیء از نزدیک (بدون رفلکس نوری مردمکی) نیز شرکت می کند.

فیبرهایی از عصب بینایی که وارد دو برجستگی فوقانی از برجستگی‌های چهار گانه مغز میانی می شوند، بیشتر جهت چرخش چشم ها، سر و تنه نقش دارند. فیبرهایی که به هسته پره تکتال در مغز میانی می روند، ازطریق هسته پاراسمپاتیکی ادینگر-وستفال باعث تنگی مردمک ها به هنگام تاباندن نور می شوند (رفلکس نوری مردمک.

 عصب حرکتی چشمی (Oculomotor nerve)

زوج سوم از اعصاب مغزی که فقط حرکتی است. این عصب به بسیاری از عضلات چشم عصب دهی می کند. رشته‌های پاراسمپاتیکی جهت تنگ کردن مردمک نیز ازطریق عصب سوم مغز انتقال می یابد. سومین عصب مغزی دو هسته در مغز میانی دارد:

• هسته حرکتی چشمی(هسته اکولوموتور) جهت عضلات چشم
• هسته ادینگر-وستفال جهت انقباض مردمک

عضلاتی که توسط زوج سوم مغزی عصب دهی می شوند:

• رکتوس فوقانی جهت حرکت کره چشم به بالا
• رکتوس تحتانی
• رکتوس داخلی جهت حرکت کره چشم به داخل
• مایل تحتانی
• بالا برنده پلک فوقانی

 عصب قرقره ای (Trochlear nerve)

زوج چهارم مغزی است که هسته آن به همین نام در مغز میانی قراردارد. این عصب، عضله مایل فوقانی مربوط به چشم را عصب رسانی می کند. وظیفه ی این عضله، چرخش کره چشم به سمت پایین و داخل است.

 عصب سه شاخه (Trigeminal nerve)

این عصب زوج پنجم مغزی است که عملکرد حسی-حرکتی دارد. نواحی پوست صورت، دندان ها، گونه، چانه، غشاهای مخاطی دهان و بینی، حس درد زبان و قسمت پیشانی توسط عصب سه شاخه عصب دهی می شوند. هسته‌های عصب سه شاخه عبارتنداز^:

• هسته حرکتی عصب پنج (در پل مغزی
• هسته حسی اصلی عصب پنج (در پل مغزی
• هسته نخاعی عصب پنج (از پیاز نخاع تا قطعه C2 نخاع) که حسی است.
• هسته مزانسفالیک عصب پنج در مغز میانی و ناحیه فوقانی پل مغزی) که در ارتباط با حس است.

آکسون های هسته حرکتی عصب پنج، به عضلات ذیل می روند که در عمل جویدن نقش دارند:

• تمپورالیس
• ماستر
• پتریگویید خارجی
• پتریگویید داخلی

 عصب اشتقاقی (Abducens nerve)

زوج ششم مغزی است که هسته ای به نام ابدوسنس یا اشتقاقی در ناحیه ی پل مغزی دارد. عضله رکتوس خارجی ازطریق آن عصب می گیرد. عمل عضله رکتوس خارجی، حرکت کره چشم به خارج است.

 عصب چهره ای (Facial nerve)

زوج هفتم را تشکیل می دهد که همانند زوج پنجم دارای شاخه‌های حسی-حرکتی است. عصب هفتم دارای چهار هسته است و نسبت به اعصاب محیطی دیگر، بیشتر درگیر می شود. آکسون‌های هسته حرکتی عصب چهره ای به عضلات صورت عصب رسانی می کنند. هسته حرکتی عصب هفتم در ناحیه پل مغزی قراردارد. عضلات دهان، بینی، پلک ها، ابروها، حرکت پوست سر و برخی از عضلات گردن توسط این عصب تغذیه می شوند. حس دو سوم پیشین زبان توسط عصب چهره ای تامین می گردد. عصب چهره ای، دارای فیبرهای پاراسمپاتیک جهت غدد اشکی، زیر فکی، زیر زبانی و مخاط بینی است.

فلج بل(Bell's palsy) که معمولاً شایع است، در آسیب های عصب هفتم ایجاد می شود. در این بیماری که به علت دیابت، تومورها و ... بروز می کند، عملکرد عضلات صورت سمت مبتلا با توجه به میزان آسیب، دچار اختلال می شود و به علت عملکرد صحیح عضلات در سمت سالم، چهره فرد نامتقارن می گردد.

 عصب دهلیزی حلزونی (Vestibulocochlear nerve)

زوج هشتم از اعصاب مغزی است که خود از دو عصب تشکیل می گردد:

• عصب شنوایی(Audiatory nerve) یا حلزونی(Cochlear)
• عصب دهلیزی(Vestibular nerve)

عصب شنوایی در هسته کوکلئار-در ساقه مغز محل پیوند پل مغز با پیاز نخاع- ختم شده و در شنیدن نقش دارد. منطقه شنوایی در لوب گیجگاهی(تمپورال) قشر مغز قراردارد. منطقه شنوایی اولیه شامل نواحی 41 و 42 برودمن است و منطقه شنوایی ارتباطی در ناحیه 22 برودمن قراردارد. عصب دهلیزی به همراه عصب شنوایی بوده و در هسته وستیبولار ختم می شود. هسته وستیبولار در محل اتصال پل مغزی و پیاز نخاع قرارمی گیرد. عصب دهلیزی در تعادل و همچنین حرکات هماهنگ چشم ها در ارتباط با حرکات سر نقش دارد. از نشانه‌های آسیب عصب دهلیزی، سرگیجه، تهوع و نیستاگموس است^.

 عصب زبانی حلقی (Glossopharyngeal nerve)

این عصب،زوج نهم از میان دوازده جفت عصب مغزی است که دارای اعمال حسی و حرکتی است. عصب نهم ازنظر حسی، یک سوم پشتی زبان، مخاط حلق، شیپور استاش، لوزه‌ها و پرده صماخ را عصب دهی می کند. فیبرهای حرکتی از این عصب مغزی به نواحی کام نرم و گلو فرستاده می شود. هسته‌های زوج نهم در پیاز نخاع قراردارند که عبارتنداز:

• هسته راه منزوی(جهت حس چشایی و عمومی
• هسته آمبیگوس
• هسته سالیواتوری تحتانی

عصب زبانی حلقی همانند عصب حرکتی چشمی(زوج سوم)، عصب چهره ای (زوج هفتم) و زوج دهم (عصب واگ) حاوی فیبرهای پاراسمپاتیک است. فیبرهای پاراسمپاتیک زوج نهم به غده بناگوشیمی روند.

 عصب واگ (Vagus nerve)

دهمین زوج مغزی است که دارای فیبرهای حسی و حرکتی است. حدود ۷۵% فیبرهای پاراسمپاتیک، ازطریق عصب واگ انتقال می‌یابد. هسته‌های عصب واگ که در پیاز نخاع قراردارند عبارتنداز:

• هسته آمبیگوس
• هسته راه منزوی(جهت چشایی سطح اپیگلوت و حس عمومی
• هسته خلفی واگ

بیشتر فیبرهای عصب واگ مربوط به فیبرهای آوران احشایی است. این فیبرها از نواحی دستگاه تنفس، گوارش و قوس آئورت می‌باشد که وارد هسته راه منزوی(هسته منزوی)می‌شوند. فیبرهای حرکتی عصب دهم، از هسته آمبیگوس منشاء می‌گیرد و به عضلات داخلی حنجره، حلق، قسمت فوقانی مری، عضله بالا برندهٔ کام و یک عضله خارجی حنجره بنام کریکوتیرویید می‌روند. تنظیم کشش تارهای صوتی مربوط به زوج دهم است، بنابراین در ضایعات آن ممکن است خشونت صدابروز کند^. فیبرهای پاراسمپاتیک (جزء پیش عقده‌ای) عصب واگ، به قلب، قفسه سینه و دستگاه گوارش می‌روند.

 عصب فرعی (Accessory nerve)

زوج یازدهم مغزی که فقط حرکتی است و شامل دو قسمت می باشد:

• بخش مغزی به نام عصب فرعی جمجمه ای(Cranial accessory nerve)
• بخش نخاعی به نام عصب فرعی نخاعی(Spinal accessory nerve)

عصب فرعی جمجمه ای از هسته آمبیگوس در پیاز نخاع منشاء می گیرد و ازطریق عصب واگ به عضلات داخلی حنجره و کام نرم می رود. عصب فرعی نخاعی از شاخ پیشین پنج قطعه(سگمان)فوقانی(C1-C5) نخاع، منشاء می گیرد و عضلات جناغی-چنبری-پستانیو ذوزنقه ایرا عصب دهی می کند. اگرچه اعصاب فرعی نخاعی و جمجمه ای در یک سانتیمتر اول، غلاف سخت شامه ای مشترکی دارند ولی هیچ گونه رشته ای بین آن دو مبادله نمی‌شود^.

 عصب زیر زبانی (Hypoglossal nerve)

این عصب، زوج دوازده مغزی است که فقط عملکرد حرکتی دارد. عصب زیرزبانی از هسته هیپوگلوسال در پیاز نخاع مبدا می گیرد و عضلات داخلی و خارجی زبان را عصب رسانی می کند^.

 

صرع عارضه‌ای است که در آن بیمار دچار تشنج‌های متوالی می‌شود. تشنج به عنوان یک اختلال در تخلیه الکتریکی سلول‌های عصبی مغز شناخته شده که موجب بروز مشکلاتی در فعالیت‌های عصبی، حرکتی و روانی فرد می‌گردد.
انواع تشنج به ناحیه اولیه‌ی مغز که دچار اختلال شده بستگی دارد. صرع نوعی تشنج نیست و تنها به رخ دادن متوالی تشنج اطلاق می‌شود. اگر دلیل رخ دادن تشنج‌ها مشخص نباشد، صرع اولیه و یا صرع ایدیوپاتیک نام دارد که ویژگی‌های آن شامل موارد زیر می‌باشد:

• بروز چند فعالیت‌ غیر معمول الکتریکی در مغز موجب ایجاد تشنج‌ها می‌شود.
• در اثر فعالیت‌های الکتریکی، ناحیه مشخصی از مغز متأثر می‌گردد که باعث نوع خاصی از تشنج می‌شود.
• اگر تمامی نواحی مغز تحت تأثیر فعالیت‌های الکتریکی غیر معمول باشند، یک تشنج کلی ایجاد می‌شود. این بدین معناست که هوشیاری فرد از دست رفته و یا مختل می‌‌گردد. در این موارد معمولاً دست‌ها و پاها سخت شده و جهش دارند.
• حین رخ دادن تشنج، نوعی خاصی از تشنج می‌تواند به نوع دیگری تبدیل شود. به طور مثال، یک تشنج می‌تواند به صورت نقطه‌ای یا پارشیال باشد و دست‌ها و پاها را تحت تأثیر قرار دهد و در ادامه فعالیت‌های ماهیچه‌ای در دیگر نواحی بدن گسترش می‌یابد و بدین ترتیب یک تشنج کلی رخ می‌دهد.
• تشنج می‌تواند در اثر تب شدید در کودکان ایجاد شود که به عنوان صرع در نظر گرفته نمی‌شوند.

عوامل ایجادکننده صرع

افراد سالم ممکن است در شرایط خاص دچار تشنج شوند. اگر تشنج‌ها دلیل مشخصی داشته باشند، این عارضه به عنوان صرع ثانویه شناخته خواهد شد. برخی عوامل ایجاد کننده در ذیل آورده شده است:

• وجود تومور
• عدم توازن شیمیایی قند یا سدیم محلول در خون
• صدمه به سر
• استفاده از برخی مواد شیمیایی سمی و یا مصرف مواد مخدر
• ترک الکل
• سکته و خونریزی داخلی پس از آن
• آسیب‌های حین تولد

• تشنج کلی: در این نوع تشنج تمامی نواحی مغز (قشرهای مغز) تحت تأثیر هستند.
  
  • بیمار در ابتدای تشنج با صدای بلند گریه کرده و یا صدایی تولید می‌کند، برای چند لحظه بدنش سخت شده و در ادامه حرکات ریتمیک در دست‌ها و پاها رخ می‌دهد. در انتها و به صورت تدریجی از شدت حرکات کاسته می‌شود.
  
  • معمولاً حین تشنج چشم‌ها باز است.
  
  • بازگشت به هوشیاری تدریجی بوده و طی چند لحظه رخ می‌دهد.
  
  • از دست دادن کنترل ادرار رایج است.
  
  • اکثر بیماران پس از یک تشنج کلی برای مدتی گیج هستند.
• تشنج‌های موضعی یا پارشیال: تنها بخشی از مغز تحت تأثیر قرار می‌گیرد که به ناحیه تحت تأثیر فعالیت‌های غیر معمول الکتریکی وابسته است.
  
  • اگر ناحیه‌ای از مغز که مسئول کنترل حرکات دست است دچار اختلال گردد، تنها دست‌ها دچار حرکات ریتمیک یا جهش می‌شوند.
  
  • اگر دیگر نواحی مغز تحت تأثیر قرار گیرد، علائم آن شامل احساسات غیر طبیعی و یا حرکات تکرار شونده است مانند بازی‌ کردن با لباس و یا نشان دادن بیش از حد احساسات.
  
  • در برخی مواقع طی یک تشنج پارشیال بیمار گیج به نظر می‌رسد. از لحاظ سطح هوشیاری، پزشکان معمولاً لغت پیچیده را برای این بیماران که بین هوشیاری کامل و عدم هوشیاری هستند، بکار می‌برند.
  
  • نبود تشنج و یا بروز تشنج‌ مختصر که در کودکان شایع‌تر است.
  
  • نقص در هوشیاری که بیمار به صورت بی‌حرکت به نقطه‌ای خیره می‌شود.
  
  • چشم‌ها به صورت تکرار شونده باز و بسته شده و یا حرکات خاصی به صورت تکرار شونده انجام می‌شود.
  
  • معمولاً این نوع تشنج‌ها بسیار کوتاه هستند و در مدت چند ثانیه رخ می‌دهند. برخی بیماران در طول روز چندین مرتبه دچار این تشنج می‌شوند.

هدف از درمان عدم ایجاد تشنج، بدون بروز عارضه جانبی است. این هدف در بیش از 60% بیمارانی که داروهای ضد تشنج مصرف می‌کنند، تحقق می‌یابد. هر چند در بسیاری از بیماران موجب بروز عوارض جانبی شده و در برخی دیگر که دچار صرع مقاوم در برابر داروها هستند، تشنج متوقف نمی‌شود. مونوتراپی (تنها استفاده از یک نوع دارو) مهم است زیرا می‌تواند احتمال بروز عوارض جانبی را کاهش دهد و از تأثیر داروها بر روی یکدیگر جلوگیری کند. به علاوه مونوتراپی از پُلی‌تراپی ارزان‌تر خواهد بود.

درمان دارویی

عمده‌ترین درمان دارویی مصرف داروهای ضد تشنج است که انتخاب دارو به تشخیص دقیق سندرم صرع، مکانیزم پاتولوژیک آن، نوع تشنج و علائم خاص صرع بستگی دارد.

درمان جراحی

هر چند جراحی درون جمجمه دارای ریسک‌هایی است اما این ریسک‌ها با ریسک تشنج کنترل نشده برابری ندارد. یک بیمار کاندید برای جراحی باید از بی نتیجه بودن مصرف داروها مطمئن باشد و انتظار رود که تنها با انجام جراحی بهبود یابد.
دو دسته اصلی جراحی مغز برای درمان صرع در نظر گرفته می‌شود: درمانی و تسکینی. معمول‌ترین روش تسکینی روش کالوسوتومی قدامی است که برای بیماران دارای تشنج‌های غیر قابل درمان آتونیک، مناسب است. در مقابل جراحی آمیگدالوهیپوکامپکتومی (Amygdalohippocampectomy)، از جراحی‌های درمانی می‌باشد.

کالوسوتومی قدامی

اختلال زبان و ارتباط در سکته مغزی شایع است و توسط گفتار درمان در تیم توانبخشی سکته مغزی درمان می شود.

آفازی ، اختلال در زبان است ولی ضایعات تیپیک که باعث آفازی می شوند درک مطلوب را تحت تاثیر قرار می دهند و استفاده از symbolicmaterial با هدف برقراری ارتباط معنی را مختل می کنند. معاینه زبان باید شامل بیان ، فهم زبانی ، نام بردن، خواندن، نوشتن، تکرار کردن باشد.

اگرچه زبان عملکردی است که مربوط به نیمکره چپ یا غالب است برخی عوامل ارتباطی مثل prosody )قواعد بدیعی ) تحت کنترل نیمکره غیر غالب است

آناتومی:

آفازی بروکا: ضایعه نزدیک اپرکولوم فرونتال(پیشانی) ، قدام به پره سنترال ژیروس به این ناحیه بروکا می گویند ویک ناحیه پره حرکتی  است و نزدیک ناحیه حرکتی دهان از کورتکس اولیه حرکتی قرار دارد. در این آفازی درک به طور خفیف تاثیر گرفته و نقص در بیان وجود دارد ،نمی توان آن را نقص تنها ی حرکتی دانست.

آفازی ورنیکه: بخش خلفی فوقانی اولین ژیروس تمپورال نزدیک کورتکس اولیه شنوایی .

ضایعاتی که نزدیک ناحیه بروکا وورنیکه هستند ولی خود آنها را درگیر نمی کنند به ترتیب آفازی ترانس کورتیکال حرکتی و حسی نامیده می شوند.

Aprosodia: ضایعات اپرکولوم فرونتال در نیمکره راست یا غیر غالب. این فرد به صورت flat صحبت می کند و نمی تواند روی جملات مورد نظر استرس وارد کند . ولی آنها می توانند مطالب هیجانی گفتار دیگران را بشنوند و درک کنند .

آگنوزیا : نقص در ناحیه پیشانی پریتال است. نمی توانند   prosody احساسی را در گفتار دیگران درک کنند ولی می توانند prosody را بدون اشکال بیان کنند.

آفازی conduction : اشکال در تکرار، آسیب فاسیکل قوسی ، فاسیکلی است که لوب تمپورال(گیجگاهی) را به فرونتال(پیشانی) وصل می کند. اشکال در خواندن (آلکسی) ، اشکال در نوشتن (آگرافی) یا قطع ارتباط ناحیه اولیه زبان با ناحیه اولیه بینایی است که به دلیل ضایعات موجود در ژیروس angular در محل اتصال لوب پس سری و تمپوروپریتال است.

Apraxia : نقص در انجام حرکات مهارتی بدون وجود نقص حرکتی، حسی یا شناختی است. اشکال در انجام کار های ساده مثل استفاده از قاشق ، شانه یا این کارها را به صورت زمخت انجام می دهند. اگر اشکال در زبان وجود داشته باشد تشخیص آپراکسی مشکل است چون معاینه کننده باید مطمئن باشد که فرد منظورش را می فهمد و دستور داده شده را درک کرده است . اشکال در انجام حرکت بای بای،  hitch hiking درسکته نیمکره چپ رخ می دهد و اندام غیر فلج در چپ را درگیر می کند.

قطع right cortical association area از نیمکره چپ به دلیل آسیب فیبرهای ant callosal .در این حالت مغز راست نمی تواند تشخیص دهد که مغز چپ چه کاری می خواهد انجام دهد.

بیماران با سکته مغزی پریتال راست مشکل در لباس پوشیدن دارند اگر چه قدرت و انعطاف پذیری کافی را دارند. این آپراکسی لباس پوشیدن نام دارد ولی آپراکسی واقعی نیست زیرا نقص عملکرد مهارتی حرکتی نیست بلکه نقص درک فضایی spatical perception است که فرد نمی تواند استین ها و گردن لباس را پیدا کند.

مشابه این، بیماران آپراکسی ساختمانی ،،مشکل در کپی کردن تصاویر دارند که به دلیل نقص visuospatial در سکته های پریتال راست رخ میدهد.

ارتباط، گفتار و زبان

دو زبانگی یا یادگیری همزمان دو زبان

كنش پريشي (آپراكسي گفتار) در كودكان